Soi Tâm – Về hội họa của Trần Thảo Hiền

– bài viết của nhà phê bình người Nga Grigory Klimoviski

Tranh của Trần Thảo Hiền nói lên sự thật về cảm xúc của cô, không gian sống của cô. Đó là nghệ thuật của một Con Người Tự Nhiên.

“Chỉ có nghệ thuật mới khiến ta có thể rời bỏ chính bản ngã của mình để tìm hiểu thế giới trong cảm nhận một người. Đó là một vũ trụ hoàn toàn khác, không giống với thế giới của chúng ta, cảnh trí nơi ấy đối với chúng ta sẽ kỳ lạ khác nào cảnh trí nơi Cung Hằng. Nhờ có nghệ thuật, thay vì chỉ nhìn thấy thế giới là một-là riêng-là duy nhất của mình, chúng ta thấy một đa-thế-giới. Trên đời này, có bao nhiêu họa sĩ độc đáo là có bấy nhiêu thế giới đang tồn tại, là có từng ấy thế giới mở ra trước mắt chúng ta, chúng khác biệt với nhau còn hơn cả những không gian đang bung trải trong vô cùng vũ trụ” (Marscel Proust). Tôi cho phép mình trích dẫn một đoạn văn dài như vậy bởi nó thể hiện đầy đủ và chính xác nhất những gì tôi cảm nhận được về không gian nghệ thuật của Trần Thảo Hiền ở góc độ nội dung, ngữ nghĩa và quan điểm nghệ thuật. Những tác phẩm của cô đã mở ra cho tôi một không gian của sự hài hòa tuyệt đối. Đắm chìm trong nghệ thuật của cô một thời gian đủ lâu, ta sẽ bắt đầu nhìn đời theo hướng tích cực hơn. Thế giới quanh ta hoá ra không đến nỗi ngổn ngang và xám xịt. Thông qua tác phẩm, hoạ sĩ không đi tìm những giá trị mới mà khẳng định những giá trị vĩnh cửu: sự chân thành, cởi mở, nét tươi mới của cảm xúc. Khó mà giải thích được, làm sao có thể giữ được mình, bảo toàn tâm hồn và luôn là chính mình trong thời đại này – thời đại của sự thật nửa vời, của lươn lẹo, giả trá. Nét tự nhiên trong các bức tranh của cô chính là cội nguồn ma lực của cây cọ hoạ sĩ, là nét duyên của hội họa Trần Thảo Hiền.

Tôi đặc biệt muốn lưu ý tới một thông tin trong tiểu sử nghệ thuật của Trần Thảo Hiền: Cô có nhiều năm theo học bà Elena Andreevna Afanaseva, giảng viên trường nghệ thuật Moskva.

Tran Thao Hien at the studio

Tính chính xác và hàm súc là những ưu điểm đầu tiên cần nói tới trong các tác phẩm của Trần Thảo Hiền. Trong đó không hề có sự gồng mình hay dụng công sắp đặt. Có thể nhìn thấy rõ bản năng trữ tình trong nét tài hoa của nữ họa sĩ. Cô không bao giờ tìm tới xảo thuật kể chuyện bằng tình tiết rườm rà, cũng như các hiệu ứng màu sắc cầu kỳ. Tranh của cô bề ngoài rất giản dị, điềm đạm, đòi hỏi người xem phải có đủ độ tĩnh, giữ được tâm an thì mới có thể bước vào thế giới nghệ thuật đầy tinh tế, thiết tha, trầm lắng trong suy tưởng ấy. Triết gia Kant gọi quá trình này là sự chiêm nghiệm trí tuệ. Chúng ta đã quen đánh giá sự giàu có, vẻ rực rỡ, nét độc đáo của một tài năng. Thế nhưng, mỗi tài năng luôn độc đáo theo cách riêng của mình và thể hiện sự khác biệt với các tài năng khác bằng chính “công cụ nhân thức” mà anh ta có được. Tôi sẽ thử diễn đạt điều này bằng một ẩn dụ: trong số tất cả các dụng cụ quang học, Trần Thảo Hiền có được một chiếc gương, không phải gương thường, mà là tấm gương soi chiếu nội tâm của cô ở cường độ mạnh. Trần Thảo Hiền đã soi vào chiếc gương đặc biệt này để sáng tạo. Cô nhìn thấy trong mình cả một thế giới đầy ắp những cảm xúc thanh tao và thuần khiết. Nét độc đáo về phong cách của cô thể hiện ở chỗ: phong cách, nét riêng, bút pháp nằm ở tầng sâu tâm thức của tác giả, tận dưới đáy cùng của nó. Tài năng của cô là thiên bẩm mang tính giới hạn, độc đáo, thi vị và nguyên sơ. Tranh của cô thể hiện thế giới tâm hồn cô, là sự khám phá “cái Tôi”, đó là tri ngộ về thế giới, là trải nghiệm của riêng cô, mối quan tâm duy nhất của cô. Thế giới của Trần Thảo Hiền mang tính tư biện. Nó là sản phẩm không chỉ của sự chiêm nghiệm, mà của quá trình tư duy. Nếu đó là một cảnh quan cụ thể nào đó, thì cũng là cảnh trí của óc tưởng tượng đậm chất suy luận, tư biện. Tranh của nữ hoạ sĩ, với phong cách sáng tác giản dị, nhẹ nhõm, với nhãn quan có chút ngây thơ, lại có có sức hấp dẫn mạnh mẽ, có khả năng làm mê hoặc người xem.

Thực tại xung quanh ta luôn hiện hữu độc lập và khách quan, nằm ngoài mọi yêu ghét hay tiếp nhận chủ quan của chúng ta. Nhưng quá trình nhận thức của con người về thực tại và một “hiện thực nội tâm” lại mang tính chủ quan và chỉ thi thoảng mới là một nếu như chúng ta đạt được sự đồng thuận về ý nghĩa của nó. Có nghĩa là, phong cảnh trong tranh của Trần Thảo Hiền là “hiện thực nội tâm” của cô, được nhìn thấu qua con mắt bên trong, hay nói theo thuật ngữ của Ấn Độ giáo – qua “con mắt thứ ba”. Điều này đặc biệt rõ nét trong tác phẩm “Chạy trốn thực tại”. Như vậy, là một hoạ sĩ, bản chất của Trần Thảo Hiền là nghệ sĩ thuộc dòng nghệ thuật huyễn mộng…

Returning Home at Sunset. Canvas 60×80 @ Tran Thao Hien

Sáng tạo nghệ thuật ngày nay đang có xu hướng phủ nhận vai trò chủ đạo của bàn tay và tung hô thị giác. Điều này dẫn đến những thay đổi lớn trong kỹ thuật hiển thị thế giới thông qua nghệ thuật và mỹ cảm. Filonov phân biệt giữa “con mắt nhìn” và “con mắt biết”. Con mắt của Trần Thảo Hiền chính là “con mắt nhìn”. Theo đó mở ra con đường từ mắt đến não. Đây không phải là việc củng cố một ấn tượng bền vững cụ thể bằng cách sao chép hiện thực đâu đó trên nền toan mà là khả năng chớp lấy những biến ảo diễn ra trong tích tắc trên phổ màu hoặc không gian màu. Do đó, về kỹ thuật, tác giả của chúng ta sử dụng những nét chấm phá tốc độ để nắm bắt khoảnh khắc của “bầu khí quyển màu”. Nhà nghiên cứu người Pháp Lacan đề nghị phân biệt hai từ “con mắt” và “cái nhìn”. Con mắt là một vật thể đơn giản, một thiết bị quang học hướng ra thế giới và có khả năng nhận thức thế giới, còn “cái nhìn” là một cách diễn giải thế giới mang tính chủ quan. Nữ họa sĩ đã sử dụng “con mắt” để tạo ra “cái nhìn” của riêng mình về thế giới. Cô nhận thức về mình như một đối tượng được thể hiện, và trong tâm thế ấy, cô chủ động phô bày thế giới nội tâm để người xem chiêm ngưỡng. Bằng cách đó, cô chia sẻ với họ “cái nhìn” của mình về thực tại.

Trong sáng tác của Trần Thảo Hiền, “cái nhìn” chiếm vị thế chủ đạo. Tranh phong cảnh của cô là hệ quả của bước chuyển từ khách quan sang rất-rất chủ quan. Cô tái hiện thiên nhiên theo phong cách tự do, tạo hình khối phóng khoáng chứ không có chi tiết tỉ mỉ. “Con mắt” cô ôm trọn tổng thể, “con mắt” ấy vận động đặc biệt linh hoạt và tích cực. Nội dung bên trong càng phong phú bao nhiêu, thể hiện càng khúc chiết, giản dị. Gam màu lạnh nhấn mạnh sự tĩnh lặng thê thiết (“ Mùa đông”), gam màu nóng tạo cảm giác cuộc sống hối hả, vẻ sống động, nét vui tươi (“Trở về từ hoàng hôn”). Chỉ qua vài nét chấm phá, nữ họa sĩ đã cùng lúc mang lại nhiều điều cho người xem: có không gian, có không khí, và có cả tâm trạng. (“Con đường mùa xuân”). Cô say mê việc tìm ra điểm thể hiện sắc độ bão hoà đậm-nhạt trên bức tranh, đặc biệt là sự phối hợp giữa độ sáng và điểm bão hoà. Màu sắc trong sáng tác của Trần Thảo Hiền mà thứ màu sắc gợi mang tính không gian. Trong tranh của mình, cô sử dụng cả điểm nhìn gần lẫn điểm nhìn xa, áp dụng kỹ thuật cọ khô. Trong phối màu có sự tham gia gián tiếp của bố cục không gian, tạo khối, cũng như tầng sâu bên trong, tận cùng cá biệt của các công cụ hội hoạ.

“Họa sĩ, với tư cách là người sáng tạo, thường sẽ không cố gắng mô phỏng tự nhiên (kể cả đó là sự sao chép mang tính nghệ thuật). Anh ta mong muốn và có nghĩa vụ phải tìm cách thể hiện thế giới nội tâm của mình” (V.Kandinski). Tôi xin sử dụng nguyên văn câu nói này để bình luận về phương pháp sáng tác của Trần Thảo Hiền. Sức mạnh của tác phẩm nằm ở tính tổng thể và âm thanh ngân vang của bảng màu, như thể ta đang được lắng nghe một giàn hợp xướng với đủ loại nhạc cụ – màu sắc vậy.

Spring Road | Oil, canvas 60×70 @ Tran Thao Hien

Nhiệm vụ của người họa sĩ vẽ tranh tĩnh vật là thể hiện mối giao cảm giữa sự vật và không gian nó tồn tại. Trần Thảo Hiền có góc nhìn độc đáo về thể loại tranh tĩnh vật. Cô đưa các ý tưởng tạo hình vào tranh tĩnh vật theo cách hết sức sáng tạo, táo bạo và quan trọng nhất là không theo lối mòn hàn lâm. Chẳng hạn, trong bức “Hoa ngày Tết” (màu đỏ trên nền đỏ), cô đã lựa trúng tông màu chủ đạo và các gam màu chuyển đổi. Bên cạnh đó, tác phẩm còn cho thấy sự phong phú của các màu sắc nằm trong sự thống nhất của tông màu. Với tranh tĩnh vật vẽ hoa quả, Hiền lại tìm thấy một giải pháp xử lý màu hoàn toàn khác. Bức tranh này khiến người xem kinh ngạc bởi cách xử lý đơn giản và tưởng chừng như “vụng về” của tác giả. Các loại quả được bày biện sơ sài trên một trục ngang thẳng. Chỉ có duy nhất một lớp màu, những nét cọ phẩy nhẹ. Trong tranh, ta không có hoa quả mà có “hình tượng” hoa quả. Vấn đề chỉ là hình tượng ấy được xây dựng thế nào và thể hiện điều gì. Đây là hình tượng chứ không phải ảnh ảo – điều này thì bất kỳ ai có đầu óc thẩm mĩ đều hiểu rõ.

Những bức chân dung tự họa của Trần Thảo Hiền cũng tạo được thấu cảm chân thực ở người xem. Vẻ ấm áp, hồn hậu trong đôi mắt và trên gương mặt cô mê hoặc họ. Độ biểu cảm của hình ảnh được tạo nên bởi tỷ lệ linh hoạt của hình khối, của dáng đầu và thân hình, chứ không phải qua cử chỉ và nét mặt.

Tranh của Trần Thảo Hiền nói lên sự thật về cảm xúc của cô, không gian sống của cô. Đó là nghệ thuật của một Con Người Tự Nhiên.

Các sáng tác của Trần Thảo Hiền có thể xếp vào thể loại “hậu hậu hiện đại” (thuật ngữ của O. Sedakova)

Tác giả: Grogori Klimoviski, nhà phê bình nghệ thuật

Bài dịch của Nguyễn Thụy Anh

Trần Thảo Hiền sẽ tổ chức triển lãm cá nhân đầu tiên của mình ở Việt Nam tại Sài Gòn và Hà Nội. Nhiều bức tranh lần đầu được giới thiệu với nhiều chất liệu khác nhau.

Triển lãm khai mạc lúc 9h30 sáng ngày 6/5/2022 và diễn ra đến hết ngày 8/5/2022 tại Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, 97A Phó Đức Chính, phường Nguyễn Thái Bình, Q.1, TP. HCM.

Tại Hà Nội, khai mạc lúc 9h30 sáng ngày 14/5/2022 và diễn ra đến hết ngày 18/5/2022 ở Art Space, 42 Yết Kiêu, Hà Nội.